Powszechnie znany jako amarantus. Zaliczany do pseudozbóż, łatwy w uprawie i zbiorze. Niezwykle wydajny, bogaty w mikro- i makroelementy, a do tego szybko rośnie. Nic dziwnego, że już starożytne ludy doceniły jego właściwości. W Polsce popularny przede wszystkim jako roślina ozdobna. Poznaj tajniki pielęgnacji szarłatu i odmiany, które nadają się do uprawy w ogrodzie.
Szarłat – ściąga
- Wysokość: 1,5-3 m
- Kwitnienie: od czerwca do pierwszych przymrozków
- Stanowisko: zaciszne i słoneczne
- Pochodzenie: strefa międzyzwrotnikowa Ameryki i Azji
- Podłoże: lekkie, przepuszczalne o odczynie 6-6,5 pH, żyzne, próchnicze
- Nawożenie: biohumus, kompost, saletra wapniowa
- Podlewanie: regularne, nawet codzienne
- Rozmnażanie: z nasion
- Szkodniki i choroby: zgnilizna twardzikowa, plamistość liści
Szarłat - co to za roślina?
Do rodzaju szarłat należy ok, 75 gatunków, z czego 10 jest dwupiennych (pochodzą z Ameryki Północnej), a reszta jednopienna endemiczna na pozostałych kontynentach poza Antarktydą. Rosną na obszarach od tropików po Himalaje.
Amarantus występuje na cieplejszych terenach klimatu umiarkowanego. Z kolei powszechnie rośnie w subtropikalnych i tropikalnych strefach Azji i Ameryki. Tu również występuje najwięcej gatunków. Na innych terenach spotyka się tylko lub w większości gatunki introdukowane.
Na południu Europy jedynie 2 gatunki szarłatu rosną jako rodzime – pozostałe są obce. W Polsce odnotowano 14 gatunków amarantusa. Większość z nich to odmiany ozdobne, jednak na polach i nieużytkach pojawia się także szarłat szorstki, chwast i utrapienie rolników.
Jak wygląda szarłat?
Rośliny dorastają od 1 do 2,5-3 m wysokości. Zdecydowana większość z nich to rośliny jednoroczne, a w mniejszym stopniu byliny.
Wiatropylne kwiaty pojawiają się latem i na jesieni. Różnią się międzygatunkowo i rozwijają od 3 do 5 pręcików. Kłosowate kwiatostany są wydłużone, kuliste lub zwisające. Wybarwiają się na biało, różowo, czerwono, rudo i zielono w zależności od odmiany.
Łodyga o cylindrycznym kształcie jest pusta i rowkowana u dorosłych egzemplarzy.
Przybiera kolor od kasztanowego po purpurowy.
Owalne lub eliptyczne liście osiągają długość od 6,5 do 15 cm. Układają się naprzeciw bądź naprzemiennie w zależności od gatunku. Mają barwę zieloną, purpurową lub są trójkolorowe.
Pierwotne korzenie amarantusa wypuszczają wtórne struktury włókniste. Pędy płożą się, podnoszą lub są prosto wzniesione. Najczęściej się rozgałęziają.
Szarłat – odmiany do ogrodu
Każdy gatunek amarantusa obejmuje liczne odmiany. W Polsce występują trzy główne:
Zwisły
- Grand o mocno rozgałęzionych pędach i długich purpurowych kwiatostanach przypominających lisie ogony,
- Atropurpureus o purpurowych kwiatach,
- Grünschwanz o kwiatach zielonych,
Wiechowaty
- Bronze – o długich i rozgałęzionych wiechach koloru rudobrązowego,
- Red Fox o długich wzniesionych czerwonych kwiatostanach,
- Hot Biscuits o frędzlowatych kwiatostanach koloru złocistobrązowego,
Trójbarwny
- Finezja o różnobarwnych liściach w kolorach czerwonym, różowym, żółtym i brązowym,
- Splendens Perfecta o żółto-czerwonych liściach,
- szarłat gangeski – o liściach żółtych, czerwonych i zielonych.
Amarantusy sadzi się w grupach i jako solitery. Ciekawie wyglądają kompozycje składające się z różnobarwnych odmian o różnej wysokości.
Szarłat – wymagania i warunki
Amarantusy uzupełniają roślinne kompozycje w ogrodach wiejskich i naturalistycznych. Szczególnie dobrze wyglądają w zestawieniach z błękitnymi i fioletowymi roślinami, takimi jak niezapominajki i ostróżki oraz jaskrawymi: żółtymi kocankami i intensywnie kolorowymi nasturcjami.
[product id="566,573,564"]
Stanowisko dla szarłatu
Pochodzi z ciepłych krajów, dlatego potrzebuje maksymalnej ilości słońca. Ponieważ najniższe odmiany osiągają aż 1,5 m, a wysokie dorastają do 3 m, wymagają miejsca osłoniętego od wiatru – np. przy ścianie domu, murze, płocie. Najwyższe rośliny zabezpiecza się, przywiązując je do podpór dla utrzymania stabilności.
Podłoże dla szarłatu
Szarłaty rosną na glebach lekkich i przepuszczalnych o odczynie zasadowym. Odmiany zwisła i wiechowata są bardziej tolerancyjne i urosną nawet na podłożu piaszczystym. Z kolei szarłat trójbarwny potrzebuje dużej ilości próchnicy, żeby zdrowo się rozwijać.
Podlewanie szarłatu
Amarantusy potrzebują regularnego podlewania, zwłaszcza kiedy jest ciepło i sucho. Od czasu do czasu można również zraszać ich liście. Z kolei rośliny w uprawie doniczkowej (np. na balkonach i tarasach) wymagają codziennego nawadniania, ponieważ szybciej tracą wodę.
Szarłat – nawożenie
Rośliny zasila się nawozami organicznymi, takimi jak biohumus z dżdżownicami kalifornijskimi i kompost. Poza tym stosuje się saletrę wapniową, która alkalizuje podłoże, jednocześnie zaopatrując roślinę w wapń, dzięki któremu pędy stają się mocne i sztywne. Środek ten stosuje się zwłaszcza przy wysokich odmianach szarłatu.
Dla lepszego rozkrzewiania można uszczykiwać wierzchołki pędów.
[product id="3217,2584,863"]
Szarłat – rozmnażanie z nasion
Nasiona wysiewa się w kwietniu do doniczek z mieszanką ziemi ogrodowej z wermikulitem w równych proporcjach. Można też zastosować specjalną ziemię do rozsad. Tak przygotowane siewki stawia się w ciepłym inspekcie w miejscu jasnym, jednak nie bezpośrednio nagrzewającym się od promieni słonecznych. Optymalna temperatura do kiełkowania amarantusa to 12-18°C.
Dla zachowania odpowiedniej wilgotności pojemniki przykrywa się folią lub szkłem. Codziennie należy wietrzyć sadzonki, żeby zapobiec rozwojowi chorób grzybowych.
Kiedy pojawią się młode rośliny, należy poczekać, aż wykształcą 2-3 liście. Wówczas rozdziela się je i pikuje do pojedynczych pojemników.
Po ustaniu przymrozków, czyli w drugiej połowie maja, rozsady umieszcza się w docelowym miejscu w gruncie. Na dwa tygodnie przed planowanym przesadzaniem rośliny hartuje się, wystawiając je na cały dzień w zaciszne miejsce ogrodu lub na taras.
Szarłat sadzi się w rozstawie 40 × 60 cm w jednym rzędzie. Odległość między rzędami powinna wynosić 60 cm.
Jeśli nie masz inspektu lub brakuje Ci czasu, żeby doglądać siewek, a potem je pikować i przesadzać, posiej nasiona od razu w gruncie w drugiej połowie maja.
Szarłat – zimowanie
Amarantus to roślina jednoroczna, która kończy swój żywot wraz z końcem sezonu wegetacyjnego, czyli po pierwszych przymrozkach. Jeśli chcesz znów je uprawiać, na wiosnę wybierz nowe okazy. Na szczęście kwiatostany zachowują kształt i kolor nawet po zakończonym cyklu życia i nadają się do suchych bukietów.
Szarłat – szkodniki i choroby
Amarantusy z zasady odporne są na ataki szkodników i patogenów. W niektórych jednak przypadkach mogą pojawić się takie choroby, jak:
Zgnilizna twardzikowa – choroba odglebowa, która atakuje podstawę łodygi i powoduje wodniste zmiany. Rozprzestrzenia się na wszystkie części rośliny: pędy, liście, korzenie i obejmuje całą łodygę. Szarłat gnije i pokrywa się białą grzybnią, w której powstają ciemne sklerocja, czyli formy przetrwalnikowe grzyba. Chorobę tę ciężko wyleczyć; stosuje się wielokierunkowe działania: płodozmian i środki chemiczne (Switch, Dagonis, Signum). Im szybciej zauważysz pierwsze objawy, tym większe szanse, że uratujesz roślinę.
Plamistość liści – oznaką tej choroby są odbarwienia w postaci małych plamek, które z czasem łączą się ze sobą. Powiększając się, zajmują całą powierzchnię liścia, powodując nekrozę i obumieranie. Od rozpoznania pierwszych objawów używa się preparatu Signum, Fungimat lub Saprol Spray.
[product id="1762,1756,635"]
Szarłat – ciekawostki
- Nazwa amaranthus pochodzi ze starożytnej greki. Oznacza roślinę wieczną – taką, która nie więdnie i nie płowieje.
- Szarłat uznaje się za symbol nieśmiertelności. Girlandy z kwiatów tej rośliny były obecne podczas ceremonii opłakiwania Achillesa, greckiego herosa z czasów wojny trojańskiej.
- Większość odmian amarantusa jest jadalna – np. nasiona i liście szarłatu zwisłego i wyniosłego, a u trójbarwnego również pędy. 100 gramów nasion zapewnia 20% dziennego zapotrzebowania na proteiny (więcej niż mleko i zboża). Rośliny dostarczają błonnika, witamin B1, B2, B3, B5, B6, B9, E i C, wapnia, żelaza, magnezu, manganu, fosforu, potasu, sodu i cynku.
- Aztekowie uprawiali amarantusa. W czasach przed najazdem konkwistadorów to pseudozboże stanowiło 80% ich diety, co potwierdzają znaleziska archeologiczne np. z jaskini Tehuacán z XV w.
- Najstarsze odkrycie amarantusa w Starym Świecie odnotowano w Indiach (Narhan) i datuje się je na 1000-800 p.n.e. Uważa się je za dowód na kontakty międzyoceaniczne w erze prekolumbijskiej.
- Indianie Hopi w USA do dziś używają barwników z kwiatostanów amarantusa, żeby uzyskać głęboko czerwony kolor. W UE kolor ten oznacza się symbolem E123.
- Amarantusy sprawiają problemy rolnikom przez swoją ekspansywność. W USA i Kanadzie aż 9 gatunków uznaje się za szkodliwe i inwazyjne. W dodatku niektóre z nich wykształciły odporność na herbicydy, w tym na glifosat. Szczególnie we znaki dają się uprawom soi (Amaranthus palmeri).
- Amarantusy mają zdolność wiązania węgla C4. Proces fotosyntezy w ich przypadku przebiega wydajniej, bo wiążą więcej dwutlenku węgla z powietrza niż inne rośliny. Cechę tę nabyły prawdopodobnie w miocenie (23,03 mln – 5,333 mln lat temu).
- Z nasion pozyskuje się skwalen, lipid z grupy węglowodorów, skuteczny w chorobie niedokrwiennej serca i działający przeciwstarzeniowo.
Więcej porad w e - booku
